शरीरले रोक्न सकेन, सङ्कल्पले डोर्‍यायो : किरणको सङ्घर्ष डोल्पामा हरियाली रोप्दै किरण

असोज २२,

डोल्पा: शारीरिक रूपमा अपाङ्गता हुनु उनका लागि जीवनको अन्तिम सीमा बनेन। बरु, त्यही अवस्थालाई आत्मविश्वास, सङ्घर्ष र समाजका लागि केही गर्ने प्रेरणामा बदल्दै अघि बढिरहेका छन् वातावरण अभियन्ता किरण किशोर सापकोटा। विद्यालयलाई हरियाली बनाउने अभियानदेखि जलवायु परिवर्तनविरुद्धको सचेतना र दुर्गम हिमाली जिल्ला डोल्पाका खेलाडी छनोटसम्म उनको सक्रियताले इच्छाशक्ति र समर्पणको अर्थ बुझाउँछ।

पोलियोका कारण बाल्यकालदेखि नै शारीरिक अपाङ्गताको सामना गर्दै आएका सापकोटाले आफ्नो व्यक्तिगत कठिनाइलाई समाजसेवाको बाटोमा अवरोध बन्न दिएका छैनन्। उनी वातावरण संरक्षण, जलवायु साक्षरता र खेलकुदको विकासलाई सँगसँगै अघि बढाउने प्रयासमा निरन्तर सक्रिय छन्।

नौ वर्षदेखि हरित विद्यालय अभियान

विद्यालयलाई हरित, स्वच्छ र जलवायु मैत्री बनाउने उद्देश्यले सापकोटाले सञ्चालन गर्दै आएको ‘हरित विद्यालय अभियान’ले नौ वर्ष पूरा गरेको छ। अभियान अहिले नेपालका २४ जिल्लाका विद्यालयसम्म पुगेको छ। नेपालमा मात्र सीमित नरहेको यो अभियानअन्तर्गत भारत र बङ्गलादेशका विद्यालयमा समेत वृक्षरोपण, विद्यालय हरियालीकरण तथा वातावरणीय सचेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

यसै अभियानको सिलसिलामा सापकोटा डोल्पाको दुनैस्थित सरस्वती माध्यमिक विद्यालय र बालमन्दिर आधारभूत विद्यालयमा समेत पुगेका छन्। उनले विद्यालयमा विद्यार्थीहरूसँगै बिरुवा रोप्नुका साथै जलवायु साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्। कार्यक्रममा विद्यार्थीलाई जलवायु परिवर्तनका कारण, यसले वातावरण र मानव जीवनमा पार्ने प्रभाव तथा प्रकृति संरक्षणमा उनीहरूले निर्वाह गर्न सक्ने भूमिकाबारे जानकारी दिइएको थियो।

हिमाली जिल्ला डोल्पा जलवायु परिवर्तनका असरप्रति संवेदनशील रहेकाले यहाँका बालबालिका तथा विद्यार्थीलाई सानै उमेरदेखि वातावरण संरक्षणबारे सचेत बनाउन आवश्यक रहेको सापकोटाको अभियानले सन्देश दिएको छ।

उनको बुझाइमा बिरुवा रोप्नु मात्र वातावरण संरक्षण होइन, रोपिएका बिरुवा हुर्काउनु, विद्यालय तथा घरवरपरको वातावरण सफा राख्नु र प्रकृतिप्रति जिम्मेवार व्यवहार विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। त्यसैले उनको अभियानले वृक्षरोपणलाई व्यवहारिक ज्ञान र विद्यार्थीको दैनिक जीवनसँग जोड्ने प्रयास गर्दै आएको छ।

अपाङ्गतालाई कमजोरी होइन, शक्तिका रूपमा लिँदै

बाल्यकालदेखि शारीरिक अपाङ्गताको सामना गर्दै आएका सापकोटाको यात्रा सहज छैन। तर, कठिनाइलाई आफ्नो क्षमताको सीमा ठान्नुको सट्टा उनी त्यसलाई अघि बढ्ने प्रेरणाका रूपमा लिन्छन्। दुर्गम भूगोल, लामो यात्रा र भौतिक कठिनाइका बाबजुद उनी विभिन्न जिल्लाका विद्यालय तथा समुदायसम्म पुगेर वातावरण संरक्षणको सन्देश फैलाइरहेका छन्। उनको सक्रियताले शारीरिक अवस्थाभन्दा व्यक्तिको सोच, इच्छाशक्ति र उद्देश्य महत्त्वपूर्ण हुने सन्देश दिन्छ।

अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरू अवसर पाएमा समाज परिवर्तनका अभियन्ता बन्न सक्छन् भन्ने उदाहरण सापकोटाको जीवनले प्रस्तुत गरेको छ। उनी आफ्नो अभियानमार्फत विद्यार्थीलाई वातावरण संरक्षणमा सक्रिय बनाउन चाहन्छन् भने समाजलाई पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिको क्षमता र योगदानलाई सम्मान गर्न प्रेरित गरिरहेका छन्।

वातावरण संरक्षणसँगै खेलकुदमा पनि योगदान

सापकोटाको सक्रियता वातावरण संरक्षणमा मात्रै सीमित छैन। उनी दुर्गम हिमाली जिल्ला डोल्पामा खेलकुदको विकास र स्थानीय प्रतिभाको पहिचानमा समेत योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। शारीरिक अपाङ्गता हुँदाहुँदै पनि डोल्पा पुगेर उनले दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताका लागि जिल्लाबाट खेलाडी छनोट गर्ने कार्यमा सहभागिता जनाएका छन्। भौगोलिक विकटता, सीमित अवसर र पर्याप्त खेल पूर्वाधारको अभावका बीच रहेका डोल्पाका खेलाडीलाई राष्ट्रियस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसरसँग जोड्ने यो प्रयास महत्त्वपूर्ण छ।

राष्ट्रियस्तरको खेलकुदमा सहभागी हुन चाहने दुर्गम क्षेत्रका खेलाडीका लागि छनोट प्रक्रिया आफैँमा अवसरको ढोका हो। त्यसैले डोल्पा पुगेर खेलाडी छनोटमा योगदान गर्नुले जिल्लामा लुकेर रहेका खेल प्रतिभाको पहिचान र उनीहरूलाई अगाडि बढाउने प्रयासलाई महत्त्व दिएको छ। आफैँ शारीरिक अपाङ्गताको सामना गरिरहेका सापकोटाले खेलकुदका लागि दुर्गम जिल्लासम्म पुगेर देखाएको सक्रियता प्रेरणादायी छ। यसले शारीरिक अवस्था वा भौगोलिक दूरीका कारण कुनै पनि व्यक्तिको सम्भावना सीमित हुनु हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।

वातावरण संरक्षणका लागि विद्यालयमा बिरुवा रोप्ने हातले खेलाडीको सम्भावना पहिचान गर्ने अभियानमा समेत योगदान पुर्‍याउनु उनको बहुआयामिक सक्रियताको उदाहरण हो।

डोल्पाका विद्यार्थीमा जलवायु चेतना जगाउने प्रयास

डोल्पाको प्राकृतिक सौन्दर्य यहाँको पहिचान हो। हिमाल, वनजङ्गल, जैविक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण यस जिल्लामा वातावरण संरक्षणको महत्त्व अझ बढी छ। तर जलवायु परिवर्तनका असर, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र वातावरणीय चेतनाका विषयमा स्थानीयस्तरमा निरन्तर प्रयास आवश्यक छ।

यही सन्दर्भमा दुनैस्थित सरस्वती माध्यमिक विद्यालय र बालमन्दिर आधारभूत विद्यालयमा सञ्चालन गरिएका कार्यक्रमले विद्यार्थीलाई वातावरण संरक्षणको व्यावहारिक महत्त्व बुझाउने अपेक्षा गरिएको छ। विद्यालयमा रोपिएका बिरुवाले हरियाली थप्ने मात्र होइन, विद्यार्थीलाई प्रकृतिप्रति जिम्मेवार बन्न सिकाउने आधारसमेत तयार गर्न सक्छन्। आजका विद्यार्थीलाई वातावरण संरक्षणबारे सचेत बनाउन सके भोलिका दिनमा उनीहरू आफ्ना परिवार, समुदाय र समाजमा सकारात्मक परिवर्तनका संवाहक बन्न सक्छन्।

सापकोटाको अभियानले विद्यार्थीलाई यही भूमिकाका लागि तयार पार्ने लक्ष्य राखेको छ। उनको उद्देश्य विद्यालयलाई हरियाली बनाउनुका साथै विद्यार्थीलाई भविष्यका ‘हरित नेता’ का रूपमा विकास गर्नु हो।

सङ्घर्षबाट प्रेरणा, कर्मबाट सन्देश

किरण किशोर सापकोटाको यात्रालाई वातावरण संरक्षणको अभियानमा मात्र सीमित गरेर हेर्न सकिँदैन। अपाङ्गतालाई चुनौती दिँदै विद्यालयमा वातावरणीय चेतना फैलाउनु, दुर्गम क्षेत्रसम्म पुग्नु र डोल्पाका खेलाडी छनोटमा योगदान पुर्‍याउनु उनको सामाजिक सक्रियताका विभिन्न पाटा हुन्।

उनको यात्राले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—समाज परिवर्तन गर्न ठूलो पद, पर्याप्त स्रोतसाधन वा सहज परिस्थिति नै चाहिन्छ भन्ने छैन। स्पष्ट उद्देश्य, निरन्तर प्रयास र अरूका लागि केही गर्ने भावना भए सानो प्रयासले पनि ठूलो अर्थ राख्न सक्छ। डोल्पाका दुई विद्यालयमा गरिएको हरित अभियान र जिल्लाबाट दशौँ राष्ट्रिय खेलकुदका लागि खेलाडी छनोटमा पुर्‍याइएको योगदानले सापकोटाको सक्रियतालाई स्थानीय सन्दर्भमा थप अर्थपूर्ण बनाएको छ।

शारीरिक सीमिततालाई आफ्नो यात्राको अन्त्य होइन, सङ्घर्षको एउटा पाटो बनाउँदै अघि बढिरहेका सापकोटाको अभियानले वातावरण संरक्षण, खेलकुद र सामाजिक सहभागितामा इच्छाशक्तिको महत्त्व उजागर गरेको छ।